Darowizna a wysokość zachowku

Wyobraźmy sobie sytuację, w której Stefan tuż przed śmiercią daruje swojemu synowi Pawłowi samochód Volkswagen Golf wart 60.000,00 zł. Samochód staje się własnością Pawła i nie wchodzi do spadku po Stefanie. Niewątpliwie, w takiej sytuacji osoby uprawnione do zachowku będą pokrzywdzone, ponieważ czysta wartość spadku będzie niższa, i co za tym idzie, udział spadkowy przypadający na jedną osobę też będzie niższy.

Aby jednak osoby uprawnione do zachowku nie czuły się pokrzywdzone, samochód, który otrzymał Paweł przed śmiercią, mimo że nie należy już do spadku, doliczany jest do wartości spadku. Doliczenia takiego dokonuje się nawet jeśli Paweł zbył już samochód.

Przykład:

Czysta wartość spadku po Stefanie (wartość spadku po odliczeniu długów) wynosi 60.000,00 zł. Gdyby zastosować przepisy o dziedziczeniu ustawowym do spadku uprawnieni byliby: żona Anna Kowalska (do 1/3 spadku), syn Paweł Kowalski (do 1/3 spadku) oraz córka Hanna Sikora (do 1/3 spadku) – teoretycznie każdy otrzymałby po 20.000,00 zł. 

W tym jednak przypadku przepisy zawarte w kodeksie cywilnym nie mają zastosowania, ponieważ Stefan sporządził testament, w którym przekazał cały swój majątek przyjacielowi Andrzejowi.

Są więc trzy osoby uprawione do zachowku – żona, syn i córka. Każdy z nich mógłby otrzymać po połowie tego, co normalnie otrzymałby, gdyby dziedziczył na podstawie ustawy – czyli po 10.000,00 zł. Okazało się jednak, że tuż przed śmiercią Stefan podarował swojemu synowi samochód marki Volkswagen Golf wart 60.000,00 zł, który powinien zostać doliczony do spadku.

Po uwzględnieniu przepisów dotyczących doliczania darowizn, należy uznać, że całkowita wartość spadku to 120.000,00 zł (na które składa się 60.000,00 zł, które Stefan podarował Andrzejowi i 60.000,00 zł jako równowartość samochodu). Dopiero po dokonaniu doliczenia należy obliczyć wysokość zachowku.

Najpierw obliczamy udział każdej osoby uprawnionej do zachowku – w naszym przykładzie to 40.000,00 zł, bo właśnie tyle każdy otrzymałby na podstawie ustawy). Potem tą sumę dzielimy na połowę – zachowek dla każdej osoby wyniesie więc 20.000,00 zł

Jest jednak dużo wyjątków dotyczących niedoliczania darowizn do wartości spadku:

• Wyjątek pierwszy - Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach (np. darowizn na święta, urodziny czy imieniny), ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty licząc wstecz od otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), darowizn na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizny dokonane na rzecz osób będących spadkobiercami uprawnionymi do zachowku podlegają zaliczeniu bez względu na to kiedy zostały dokonane.
• Wyjątek drugi - Przy obliczaniu zachowku należnego synowi i jego potomkom nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał syna, wnuka, prawnuka itd. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy darowizna została uczyniona na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się syna, wnuka, prawnuka.
• Wyjątek trzeci - Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa. 

Czy darowizny zalicza się na należny uprawnionemu zachowek?

Generalnie tak. Ma to związek z dążeniem do wyeliminowania sytuacji, w której osoba uprawniona do zachowku zostaje obdarowana za życia spadkodawcy, a później jeszcze żąda wypłaty swojego zachowku. Przyjmuje się więc, że za życia spadkodawcy doszło już do rozliczenia tych dwóch osób, a żądanie zachowku byłoby krzywdzące w stosunku do spadkobierców.

 Jeżeli uprawnionym do zachowku jest wnuk, prawnuk itd. to dolicza się także darowiznę dokonaną na rzecz swojego dziecka. Możemy opisać tę sytuację na następującym przykładzie:

Przykład:

Stefan napisał testament, w którym przekazał swojemu przyjacielowi Andrzejowi dom w Sopocie. Przed śmiercią natomiast podarował swojej córce samochód Volvo S40. 

Uprawnionymi do zachowku po Stefanie są – żona Anna, córka Hanna i syn Paweł (ponieważ właśnie oni dziedziczyliby na podstawie ustawy gdyby nie było testamentu). 

Córka Anna jednak umiera, w związku z czym uprawnioną do zachowku jest też jej córka Marysia (wnuczka Stefana). Zgodnie z przepisami, na poczet zachowku dla Marysi zaliczymy darowiznę, którą Stefan uczynił na rzecz Anny.

Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dziecko, wnuk, prawnuk itd. zalicza się na należny zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

 Jeżeli spadkobierca musi zapłacić zachowek, a sam jest do niego uprawniony to jego odpowiedzialność jest ograniczona tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Oznacza to, że jeśli Paweł Kowalski ma wypłacić zachowek w wysokości 50.000,00 zł, a sam otrzymał 60.000,00 zł zachowku to będzie musiał wypłacić innym osobom tylko 10.000,00 zł zachowku.

Czy można żądać wypłaty zachowku od osoby, która dostała darowiznę?

Na początku niniejszego rozdziału zostało zawarte stwierdzenie, że zachowku mogą żądać ci, którzy zostali pominięci w testamencie od tych, którzy są spadkobiercami. Jest to oczywiście prawda, ale nie wspomniano o jednym wyjątku – w pewnych okolicznościach można żądać wypłaty zachowku przez osobę, która przed śmiercią spadkodawcy została przez niego obdarowana.
Zgodnie z prawem, jeżeli uprawniony do zachowku nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do wypłaty lub uzupełnienia zachowku.
Należy w tym miejscu zwrócić szczególną uwagę, że chodzi o darowiznę, która została doliczona do spadku – nie można bowiem żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała darowiznę, której nie doliczamy do spadku. Co więcej, obdarowany jest zobowiązany do zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.
Jeśli byłoby kilka osób, które otrzymały darowiznę, i można było by żądać od nich uzupełnienia zachowku, to z żądaniem wypłaty zachowku kierujemy się najpierw do osoby, która otrzymała darowiznę najpóźniej. Cały czas musimy jednak pamiętać, że wszystkie z tych darowizn muszą podlegać doliczeniu do spadku. Jeśli darowizna nie podlega doliczeniu – nie możemy żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która ją otrzymała.

Co zrobić jeśli dana osoba nie chce wypłacić nam zachowku?

W takiej sytuacji możemy wystąpić do sądu z pozwem o wypłacenie zachowku. Pozew powinien wyglądać w następujący sposób ( poniżej wzór pozwu o zachowek ):

Wzór pozwu o zachowek

• pismo należy złożyć do sądu rejonowego, który jest właściwy ze względu na miejsce zamieszkania zmarłego. Możemy je wysłać listem poleconym lub złożyć osobiście w biurze podawczym, które znajduje się w sądzie,
• wniosek składamy w takiej ilości egzemplarzy, ilu jest uczestników postępowania. Do tego należy dołożyć jedno pismo dla sądu – w opisywanym przykładzie złożymy 2 egzemplarze pisma. Warto również sporządzić jeden egzemplarz dla siebie i zatrzymać go w domu,
• pismo podlega opłacie w wysokości 5% od wartości przedmiotu sporu (w.p.s.) oznaczonej w pozwie (jako wartość przedmiotu sporu podajemy sumę, której żądamy tytułem zachowku). W omawianym przypadku w.p.s. wynosi 18.000,00 zł, więc przy wniesieniu pozwu trzeba będzie zapłacić 900,00 zł. Opłatę można uiścić gotówką na poczcie (dowód opłaty trzeba dołączyć do pisma, które idzie do sądu) lub przelewem bankowym (wygenerowany elektronicznie dowód opłaty należy dołączyć do pozwu).

Przedawnienie możliwości żądania zachowku

W momencie ogłoszenia testamentu zaczyna biec 3-letni termin do żądania zachowku przez osobę do niego uprawnioną. Jeśli testamentów było kilka, termin rozpoczyna swój bieg od momentu, w którym ustali się, który z testamentów jest ważny. Po upływie tego terminu spadkobierca, który miał obowiązek wypłacić zachowek może odmówić wypłaty, a uprawniony praktycznie nie będzie miał już żadnej możliwości żądania zachowku. W pewnych sytuacjach bieg przedawnienia ulega przerwaniu albo zawieszeniu.

Bieg terminu przedawnienia ulega przerwaniu jeśli:

• dokonamy czynności procesowej przed sądem – oczywiście czynność ta musi dotyczyć naszego dochodzenia zachowku. Od momentu zakończenia postępowania termin przedawnienia biegnie na nowo.
• osoba, która ma wypłacić zachowek uzna nasze żądanie, albo zostanie rozpoczęta mediacja przed sądem.

Bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu, co do żądań:

•  które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej,
•  które przysługują osobom nie mającym 18 lat, albo osobom, nad którymi sprawowana jest opieka lub kuratela,
• których z powodu siły wyższej nie można dochodzić przed sądem – przez czas trwania przeszkody.

Po przerwie związanej z zawieszeniem, termin przedawnienia biegnie dalej, a nie na nowo!

Wydziedziczenie

Najczęściej kiedy mówimy, że ktoś „został wydziedziczony” mamy na myśli, że nie dostał nic w spadku, np. dlatego, że został pominięty w testamencie. Jest to rozumienie poprawne, lecz niepełne. Wydziedziczeniem w języku prawniczym nazywa się bowiem taką sytuację, w której dana osoba nie tylko nie dostała nic w spadku, ponieważ została pominięta w testamencie, ale również została pozbawiona przez spadkodawcę prawa do zachowku.
 Wydziedziczenie może zostać dokonane tylko w ważnym testamencie – czyli testamencie. Jeśli testament zostanie uznany za nieważny to także wydziedziczenie będzie nieważne.

Jakie powody mogą być podstawą do wydziedziczenia?
Zanim konkretnie odpowiemy na to pytanie musimy wskazać, że wydziedziczyć można kogoś tylko w sytuacjach wskazanych przez kodeks cywilny. Nawet jeśli będą inne ważne dla spadkodawcy przyczyny, ale nie będą one wymienione w kodeksie cywilnym to nie mogą one być podstawą wydziedziczenia.

Spadkodawca musi wskazać w testamencie wprost, dlaczego wydziedzicza daną osobę – tylko wtedy uniknie komplikacji związanych z interpretacją testamentu. Jeśli taka przyczyna nie zostanie podana to dana osoba, co prawda, nie dostanie żadnych przedmiotów spadkowych, ale zawsze będzie mogła się starać o wypłatę zachowku.

Podstawy do wydziedziczenia osoby uprawnionej do zachowku mogą być następujące:
1) działanie wbrew zasadom współżycia społecznego, np. pijaństwo, prostytucja, przestępczy tryb życia – chodzi tu generalnie o zachowania, które nie byłyby akceptowane przez spadkodawcę.
Co więcej, zachowanie to powinno być uporczywe.

Przykład:
Paweł, syn Stefana, handlował narkotykami. W końcu popadł w nałóg, mocno się zadłużył i musiał wyjechać do Irlandii, ponieważ jego wierzyciele ciągle nachodzili jego i  jego rodzinę. W Polsce Paweł zostawił żonę i syna, którzy z trudem się utrzymywali. Stefan im pomagał ile mógł, ale sam nie miał za wiele środków.
 Stefan sporządził więc testament, w którym zaznaczył, że cały dom przekazuje żonie Pawła i swojemu wnukowi, a Pawła wydziedzicza (pozbawia zachowku), ponieważ zostawiając swoją żonę i dziecko bez środków do życia postąpił niezgodnie z zasadami współżycia społecznego.

2) dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci – przepisy nie podają jednak szczegółowo kogo uważamy za osobę bliską. Oprócz rodziny może to być wychowanek spadkodawcy, kochanka lub bliski przyjaciel.
3) Uporczywe uchylanie się od dopełnienia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych – np. wydziedziczona może być osoba, które zdaje sobie sprawę, że rodzic jest w
ciężkim stanie i nie jest w stanie samemu zadbać o siebie, a mimo to mu nie pomaga.

UWAGA:
Nie można wydziedziczyć danej osoby jeśli spadkodawca jej przebaczył. Przebaczenie może zostać dokonane ustnie lub pisemnie – ważne jednak żeby zostało dokonane z pełnym rozeznaniem.
Należy przy tym pamiętać, że skutkiem przebaczenia osobie wydziedziczonej jest przywrócenie jej tylko prawa do zachowku, a nie do części spadku!

Testament wydziedziczający powinien wyglądać w następujący sposób:

Zrzeczenie się dziedziczenia

Podstawowe zasady zawarte w przepisach kodeksu cywilnego zakazują:
• zawierania umów o spadek po osobie żyjącej,
• zawierania umów, które dzieliłyby spadek przed śmiercią spadkodawcy,
• zawierania umów między przypuszczalnym spadkobiercą a osobami trzecim co do zbycia spadku,
• zawierania umów stanowiących, że jedna strona umowy będzie dochodziła do spadku po drugiej stronie,
• zawierania umów darowizny na wypadek śmierci (nie mylić z umową darowizny dokonywaną za życia spadkodawcy), w której dana osoba zobowiązuje się darować dany przedmiot dopiero po swojej śmierci.
Takie umowy będą zawsze nieważne, ponieważ nie da się rozporządzić przyszłymi prawami (majątek spadkodawcy staje się spadkiem dopiero w chwili jego śmierci! Tak samo dana osoba staje się spadkobiercą dopiero kiedy umrze spadkodawca). Jest jednak pewien wyjątek – umowa o zrzeczenie się dziedziczenia.

Kto i jak może zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może zostać zawarta między spadkodawcą, a jego małżonkiem, dziećmi i ich potomstwem, jego rodzicami, rodzeństwem i ich potomstwem (czyli generalnie osoby uprawnione do dziedziczenia na podstawie przepisów ustawowych). Jedynie gmina, Skarb Państwa oraz osoby spoza kręgu spadkobierców ustawowych nie mogą zrzec się dziedziczenia.
Umowa powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego (może zostać sporządzona przez każdego notariusza w kraju – trzeba za nią zapłacić 200,00 zł + 50,00 zł za ewentualne dodatkowe koszty). Umowa sporządzona w innej formie niż w formie aktu notarialnego jest nieważna. Oto przykład takiej umowy:

Wzór zrzeczenia się dziedziczenia

UWAGA:
Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje wszystkie dzieci spadkobiercy i ich potomków. Jednak w umowie można zawrzeć postanowienie, że obejmie ona tylko jedną osobę, a nie obejmie ich potomków.

Przykład:
Stefan zawarł ze swoją córką Hanną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. W umowie zostało uzgodnione, że zrzeczenie nie obejmuje córki Hanny – Marysi. Po śmierci Stefana uprawnionymi do dziedziczenia będą więc – jego żona Anna, syn Paweł i wnuczka Marysia. Hannę traktuje się tak jakby nie dożyła otwarcia spadku (tj. jakby żyła krócej niż Stefan). 

Zrzeczenie się dziedziczenia może zostać uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Umowa taka powinna zostać zawarta również w formie aktu notarialnego – jest to jedyny sposób na usunięcie skutków wcześniejszego zrzeczenia się dziedziczenia.

Podatki od spadku

Przejście majątku (spadku) z jednej osoby na drugą jest związane z zapłatą podatku od spadku i darowizn. Jest to podatek dość skomplikowany, którego kompleksowy opis w naszej broszurze jest zbędny. W związku z tym ograniczymy się tylko do najważniejszych zagadnień.

Zacznijmy od tego, że przepisy prawa dzielą wszystkich spadkobierców na trzy grupy. 

Wysokość podatku, który będziemy musieli zapłacić zależy właśnie od tego, w której grupie się znajdujemy. 

Podział wygląda następująco:

1) Do grupy pierwszej należą – małżonek, dzieci i ich potomkowie (wnuki, prawnuki itd.), rodzice, dziadkowie, pasierb, zięć, synowa, rodzeństwo, ojczym i macocha,

2) Do grupy drugiej należą – dzieci rodzeństwa i ich potomkowie, rodzeństwo rodziców, dzieci (i potomkowie) i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków oraz małżonkowie innych potomków.

3) Do grupy trzeciej należą – inni nabywcy

UWAGA:

Ustawa, która wprowadza podatek od spadków i darowizn, przewiduje kwoty, które są wolne od podatku:

- 9.637,00 zł w przypadku I grupy podatkowej,

- 7.276,00 zł w przypadku II grupy podatkowej,

- 4.902,00 zł w przypadku III grupy podatkowej,

Co podlega opodatkowaniu?

Opodatkowaniu podlega nabycie własności tytułem dziedziczenia, zapisu, dalszego zapisu, polecenia testamentowego, zachowku i nabycie praw do wkładu oszczędnościowego na podstawie dyspozycji wkładcy na wypadek jego śmierci, nabycie jednostek uczestnictwa na podstawie dyspozycji uczestnika funduszu inwestycyjnego otwartego albo specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego na wypadek jego śmierci oraz nabycie własności rzeczy znajdujących się za granicą lub praw majątkowych wykonywanych za granicą, jeżeli w chwili otwarcia spadku lub zawarcia umowy darowizny nabywca był obywatelem polskim lub miał miejsce stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Podatnicy obowiązani są do złożenia zeznania podatkowego, z wyłączeniem przypadków, gdy podatek pobierany jest przez płatnika (notariusza). Termin do złożenia zeznania podatkowego wynosi 1 miesiąc od dnia, w którym powstał obowiązek podatkowy – odpowiednie formularze są dostępne w każdym Urzędzie Skarbowym.

Załącznik 1 – Zwolnienie od kosztów sądowych

W polskim systemie prawnym przyjęto zasadę odpłatności wymiaru sprawiedliwości. Oznacza to, że strony działające przed sądem mają obowiązek ponieść koszty związane z dokonywaniem czynności procesowych w konkretnej sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja zwolnienia z kosztów sądowych, która ma na celu umożliwienie dostępu do sądu obywatelom, którzy są mniej zamożni i nie są w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania swojego lub swojej rodziny.

 Zwolnienie od kosztów sądowych następuje na wniosek zgłoszony na piśmie lub ustnie do protokołu (w czasie rozprawy) w sądzie, w którym toczy się postępowanie. Osoba, która nie ma miejsca zamieszkania w siedzibie tego sądu może złożyć wniosek o przyznanie zwolnienia w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce swojego zamieszkania (zazwyczaj jest to sąd, który jest najbliżej naszego domu). Wniosek zostanie przesłany do odpowiedniego sądu.

  Do wniosku należy dołączyć oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Wzór takiego oświadczenie można otrzymać w każdym sekretariacie w sądzie lub ściągnąć ze strony internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości: 

http://bip.ms.gov.pl/sprawy_cywilne/oswiadczenie_o_stanie_rodzinnym_koszty_sadowe.rtf.

UWAGA – Złożenie wniosku ustnie do protokołu nie zwalnia z obowiązku sporządzenia takiego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania! Sąd może zwolnić od kosztów sądowych w całości lub części. Częściowe zwolnienie od kosztów sądowych może polegać na zwolnieniu od uiszczenia ich ułamkowej (bądź procentowej części), określonej kwoty lub niektórych tylko opłat sądowych lub wydatków. Natomiast strona w całości zwolniona od kosztów sądowych w ogóle nie uiszcza opłat i nie ponosi wydatków. Jeżeli okaże się, że okoliczności na podstawie, których sąd przyznał stronie zwolnienie z kosztów sądowych, nie istniały lub przestały istnieć, sąd powinien cofnąć zwolnienie oraz zobowiązać stronę do uiszczenia przepisanych opłat i wydatków w całości lub częściowo (stosownie do zmiany jaka nastąpiła w jej stosunkach).

Wzór

- Jeśli sprawa już się toczy, podajemy sygnaturę jaka została nadana sprawie przez sąd.

 - Do wniosku należy załączyć wszelkie dokumenty, które uzasadniałyby nasze żądanie – mogą to być zaświadczenia o zarobkach, zaświadczenia od lekarza, z ZUSu, a także pojedyncze rachunki.