Sądowy dział spadku – krok po kroku

Dział spadku przez sąd jest jedynym rozwiązaniem w sytuacji, wktórej spadkobiercy nie mogą się porozumieć i zawrzeć umowy o dział spadku. W takim wypadku należy:

KROK 1 – Sporządzenie wniosku

Na początku należy sporządzić wniosek o dział spadku. We wniosku obowiązkowo muszą znaleźć się informacje o tym jakie posiadamy potwierdzenie, że to właśnie my jesteśmy spadkobiercami (takie potwierdzenie to postanowienie sądu stwierdzające nabycie spadku, albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, o których była mowaw podrozdziale 1.4.). Należy także poinformować sąd czy był przeprowadzony spis rzeczy zmarłego (inwentarz) oraz czy spadkobierca nie pozostawił żadnych testamentów.

Jeśli w skład spadku wchodzi nieruchomość (np. dom, mieszkanie czy działka) to do wniosku należy dołączyć dokument, który będzie potwierdzeniem, że ta nieruchomość przed śmiercią należała do spadkodawcy, np. odpis z księgi wieczystej (można go uzyskać w sądzie, który prowadzi księgę wieczystą dla danej nieruchomości)

Wniosek o dział spadku powinien wyglądać następująco:

KROK 2 – Opłacenie pisma

Wniosek należy opłacić w kwocie 50 zł. Można to zrobić na poczcie (wtedy dołączamy do wniosku dowód wpłaty), w kasie sądu (kupując znaki sądowe i naklejając na pierwszą stronę wniosku) lub przelewem bankowym (wygenerowany elektronicznie dowód przelewu dołączamy do wniosku). 

W tytule należy napisać: „Opłata za wniosek o działspadku po…”

KROK 3– Gdzie składamy wniosek?

Złożyć wniosek w sądzie rejonowym, który jest właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy. Jeśli takiego miejsca zamieszkania nie da się ustalić, wniosek należy do sądu właściwego ze względu na miejsce położenia spadku.

Wniosek składamy w kilku egzemplarzach - jeden egzemplarz składamy dla sądu, a ponadto składamy tyle identycznych egzemplarzy ilu jest uczestników postępowania.

Nawet jeśli złożymy wniosek w złym sądzie to i tak zostanie on przesłany do sądu właściwego.

KROK 4 – Co nas czeka w sądzie?

Sąd wyznacza rozprawę. Na rozprawie sąd będzie pytał między innymi o: wiek, zawód, stan rodzinny, zarobki swoje i małżonka/małżonki oraz zażąda wyjaśnień w jaki sposób do tej pory korzystaliśmy ze spadku oraz o inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie sądu. 

Nie zapomnijmy zabrać ze sobą dowodu osobistego, bo będzie nam potrzebny żeby potwierdzić przed sądem swoją tożsamość.

Na podstawie wniosku i wszystkich informacji, które sąd uzyska ustalany jest skład spadku. 

Później ustala się jego wartość i przyznaje rzeczy należące do spadku konkretnym osobom.

UWAGA:
Jeśli  sąd  który  zajmuje  się  sprawą  znajduje  się  daleko,  najpóźniej  na  pierwszej  rozprawie (!) możemy ustnie złożyć wniosek o przeniesienie sprawy do sądu, który znajduje się bliżej miejsca zamieszkania  wszystkich  spadkobierców  albo  do  sądu  w  pobliżu,  którego  znajduje  się  spadek.
Taka  zmiana  właściwości  sądu  jest  możliwa  tylko  w  postępowaniu o  dział  spadku,  ponieważ generalną zasadą jest, że sprawy z zakresu dziedziczenia rozpoznawane są przez sąd rejonowy właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy.

Przykład:
Andrzej, kolega Stefana z Sopotu, napisał testament, w którym przekazał domek letniskowy nad morzem Stefanowi, jego żonie i dzieciom – Hannie i Pawłowi. Sądem, który będzie dzielił spadek jest Sąd Rejonowy w Gdańsku, bo Stefan przed śmiercią zamieszkiwał w Sopocie. Jest to jednak bardzo niewygodne dla rodziny Kowalskich ponieważ wszyscy mieszkająna Dolnym Śląsku i muszą jechać ponad 500 km żeby stawiać się na rozprawach. 
Mogą jednak na pierwszej rozprawie poprosić sędziego żeby przekazał sprawę do Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Krzyków, ponieważ znajduje się on najbliżej miejsca zamieszkania spadkobierców (rodziny Kowalskich).

W jaki sposób sąd dzieli spadek?

Jeśli został sporządzony testament to sąd w miarę możliwości powinien uszanować wolę zmarłego i wydać postanowienie o dziale spadku w taki sposób, w jaki życzyłby sobie tego spadkodawca. 

Jeśli nie został sporządzony żaden testament, a spadkobiercy dziedziczący na podstawie ustawy zgadzają się między sobą co do podziału majątku to sąd ich wysłuchuje i wydaje postanowienie z uwzględnieniem ich propozycji działowej. W pewnych przypadkach jednak sąd nie może uszanować woli spadkobierców np. jeśli zaproponowany przez nich podział majątku jest niezgodny z prawem, albo dział spadku zaproponowany przez nich napotkałby na pewne techniczne problemy. Jeśli natomiast rzeczy, która wchodzi do spadku nie da się podzielić to: 

• Rzecz może zostać przyznana na własność tylko jednemu spadkobiercy pod warunkiem, że musi on spłacić pozostałych spadkobierców żeby nie ponieśli oni straty. Sąd ustali wtedy w jaki sposób ma zostać dokonana spłata, w jakich ratach,terminach i ewentualnie z jakimi odsetkami (raty muszą być spłacone maksymalnie w ciągu10 lat),

• Sąd może podjąć decyzje o sprzedaży rzeczy i podziale uzyskanejkwoty na wszystkich spadkobierców.

Po wydaniu przez sąd postanowienia spadek przestaje być majątkiem wspólnym spadkobierców.

Co zrobić jeśli nie zgadzamy się z postanowieniem sądu?

Postanowienia sądu co do zasady nie zawierają uzasadnienia – jeśli więc chcemy dowiedzieć się jakie były powody, dla których sąd wydał określone postanowienie, powinniśmy w ciągu 7 dni od dnia jego wydania złożyć w sądzie wniosek o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie postanowienia z uzasadnieniem na wskazany przez nas adres.

Następnie, możemy złożyć apelację- mamy na to 14 dni liczonych od momentu, w którym doręczono nam postanowienie wraz z uzasadnieniem. Jeśli nie składaliśmy wniosku o sporządzenie uzasadnienia, termin 14 dni biegnie od momentu wydania postanowienia. Jeśli przepadnie nam termin, postanowienie się prawomocni i nie będziemy mieć już żadnej możliwości zaskarżenia postanowienia.

UWAGA– postanowienie nie uprawomocni się jeśli druga strona wniesieapelację.

Apelacje wnosimy do Sądu Okręgowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy, ale robimy to za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżone postanowienie. Jeśli np. orzeczenie zostało wydane przez Sąd Rejonowy w Oławie, apelację wniesiemy do Sądu Okręgowego we Wrocławiu, ale złożymy ją w biurze podawczym w Sądzie Rejonowym w Oławie. Apelacja powinna wyglądać następująco:

Różnice między dziedziczeniem ustawowym a dziedziczeniem testamentowym

Możemy wyróżnić dwa rodzaje dziedziczenia – ustawowe i testamentowe. W większości przypadków spadkobiercy dziedziczą na podstawie ustawy, czyli wtakiej kolejności jaka została określona w kodeksie cywilnym. Dzieje się tak ponieważ rzadko zdarza się żeby spadkodawca zostawił testament, w którym określił, kto otrzyma jakie przedmioty ze spadku. Jeśli jednak taki testament zostanie sporządzony, kolejność określona w kodeksie cywilnym nie ma znaczenia, ponieważ spadkobiercy będą dziedziczyć zgodnie z wolą spadkodawcy wyrażoną w testamencie.

Dziedziczenie ustawowe, czyli kto po kim dziedziczy i w jakiej kolejności.

Kodeks cywilny dokładnie określa jakie są grupy spadkobierców ikto dziedziczy w jakiej kolejności. Taka kolejność może nie zawsze podobać się spadkodawcy, ale przyjmuje się, że skoro nie zostawia on testamentu, to znaczy, że się na nią godzi. Kolejność dziedziczenia zgodnie z kodeksem cywilnym wygląda następująco:

Pierwsza grupa spadkobierców

W pierwszej kolejności po spadkodawcy dziedziczy małżonek wraz z dziećmi. Nie ma tutaj znaczenia czy dzieci pochodzą z małżeństwa czy nie – każde dziecko może dojść do spadku po jednym z rodziców (wyjątkowo- dzieci nie mogą dziedziczyć jeśli ojcostwo lub macierzyństwo zostały zaprzeczone lub unieważniono uznanie dziecka).

Dzieci i małżonek dziedziczą w częściach równych. Należy jednak pamiętać o zasadzie, że część spadku przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 (czyli 25% spadku).

Nie ma problemu jeśli jest tylko 2 spadkobierców – wtedy każdy dostaje po połowie spadku. Nie ma także problemu, gdy dziedziczą 3 osoby – każda z nich dostanie po 1/3 spadku. W przypadku 4 osób każdy otrzyma po 1/4. Komplikacje natomiast pojawiają się jeśli dzieci była przynajmniej czwórka i do spadku, razem z małżonkiem, uprawnionych jest 5 osób. Wtedy małżonek dostaje 1/4 spadku, a pozostałą część (3/4 spadku) dzieli się na czwórkę dzieci.

Przykład:

Do spadku po tragicznie zmarłym Stefanie dochodzi jego żona oraz 2 dzieci. Cały spadek jest wart 180.000,00 zł. Po podzieleniu spadku na równe części każdy otrzyma po 60.000,00 zł(czyli po 1/3 spadku). 

Gdyby Stefan miał piątkę dzieci to po podzieleniu spadku na pięć równych części każdy dostałby po 36.000,00 zł. Jednak wtedy należałoby pamiętać o zasadzie, że żona nie może dostać mniej niż 1/4 spadku, co oznacza, że z tych 180.000,00 zł należałoby się jej 45.000,00 zł. Pozostałe 135.000,00 zł podzielilibyśmy po równo na czwórkę dzieci – każde z nich dostałoby 33.750,00 zł.

UWAGA:

Są trzy sytuacje, w których małżonek nie dziedziczy (!):

1) Orzeczono rozwód– musi on zostać orzeczony przed śmiercią małżonka (nie można wszcząć sprawy o rozwód po śmierci małżonka). Małżonek nie dziedziczy także jeśli przed śmiercią spadkodawca wystąpił do sądu z pozwem o rozwód lub separację z jego winy, a żądanie to było uzasadnione (także w sytuacji, który rozwód miał zostać orzeczony z winy obu stron można pozbawić małżonka dziedziczenia),

2) Unieważniono małżeństwo– może to nastąpić zarówno przed śmiercią spadkodawcy jak i po jego - nawet jeśli od śmierci minęło trochę czasu. W takiej sytuacji dotychczasowego małżonka traktuje się jakby nigdy nie był małżonkiem i nie otrzymuje on nic ze spadku.

3) Separacja – jeżeli była orzeczona przez sąd przed śmiercią spadkodawcy, ma takie same skutki jak rozwód. Należy jednak zaznaczyć, że nie ma tutaj znaczenia separacja faktyczna, tzn. że małżonkowie mieszkali w różnych miejscach i nie mieli ze sobą kontaktu – separacja musi zostać orzeczona przez sąd.

Kto może żądać wyłączenia małżonka od dziedziczenia?

Wyłączenie małżonka nie następuje automatycznie – decyzję o wyłączeniu podejmuje sąd. Z żądaniem pozbawienia małżonka możliwości dziedziczenia może wystąpić każdy, kto razem z nim dziedziczy (nie dotyczy to dziedziczenia testamentowego!). Ma na to czas 6 miesięcy od momentu, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy, nie dłużej jednak niż rok od śmierci spadkodawcy. Jeśli sąd postanowi o wyłączeniu małżonka od dziedziczenia to jest on traktowany tak jakby żył krócej niż spadkodawca. Pozew o wyłączenie małżonka od dziedziczenia powinien wyglądać następująco:

• pismo należy złożyć do sądu rejonowego, który jest właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy. Możemy je wysłać listem poleconym lub złożyć osobiście w biurze podawczym,
• pismo składamy w takiej ilości egzemplarzy (tj. identycznych kopii) ilu jest pozwanych. Oryginał pisma jest przeznaczony dla sądu – w opisywanym przykładzie złożymy 2 egzemplarze pozwu (jeden dla pozwanej i jeden dla sądu). Warto również sporządzić jeden egzemplarz dla siebie i zatrzymać go w domu.
• pismo podlega opłacie w wysokości 5% od wartości przedmiotu sporu (w.p.s.) oznaczonej w pozwie (jako wartość przedmiotu sporu podajemy wartość udziału przypadającego pozwanemu/pozwanej). W omawianym przypadku w.p.s. wynosi 18.000,00 zł, więc przy wniesieniu pozwu trzeba będzie zapłacić 900,00 zł. Opłatę można uiścić gotówką na poczcie (dowód opłaty należy dołączyć do pisma, które składamy w sądzie) lub przelewem bankowym (wygenerowany elektronicznie dowód opłaty należy dołączyć do pozwu).

UWAGA:

Dziedziczenie wygląda inaczej jeśli małżonkowie mieli wspólny majątek!

W  takim  wypadku  na  samym  początku  sąd  dzieli  majątek  wspólny  na połowę  –  jedna połowa należy do zmarłego spadkodawcy, a druga połowa do jego żony. Następnie, połowa należąca do  spadkodawcy  (która  staje  się  spadkiem)  jest  dzielona  między wszystkich  spadkobierców zgodnie z zasadami określonymi w kodeksie cywilnym. Oznacza to,że małżonek oprócz swojej połowy majątku otrzyma jeszcze 1/4 spadku po zmarłym.

Przykład:

Stefan i Anna mieli wspólne mieszkanie. Po śmierci Stefana – zgodnie z zasadami ustawowymi – do dziedziczenia uprawniona była Anna wraz z dwójką dzieci. W związku z powyższą zasadą Anna najpierw otrzyma prawo do połowy mieszkania (1/2), a pozostała połowa będąca już spadkiem zostanie podzielona między Annę, córkę Hannę i syna Pawła. 

W efekcie, Anna otrzyma 4/6 domu, Hanna 1/6, a Paweł 1/6.

Co jeśli dziecko zmarło wcześniej niżrodzic?

W takiej sytuacji do dziedziczenia dochodzą też wnuki spadkodawcy. Dostają oni to co przypadłoby zmarłemu dziecku spadkodawcy. Sytuację tą pomoże nam wyobrazić sobie wykres: 

Druga grupa spadkobierców

Grupa druga dochodzi do dziedziczenia jeżeli spadkodawca nie pozostawił po sobie żadnych dzieci (albo jeśli dzieci traktowane są tak jakby nie żyły – np. w przypadku uznania je za niegodne dziedziczenia albo jeśli odrzuciły spadek).

Udział każdego z rodziców dziedziczących razem z małżonkiem spadkodawcy wynosi 1/4 spadku. To oznacza, że ojciec dostaje 1/4 spadku, matka dostaje 1/2 spadku a małżonek połowę spadku (1/2).

Jeśli nie zostało ustalone ojcostwo albo macierzyństwo jednegoz rodziców to drugi rodzic dostaje tę część, która by przypadała pierwszemu z rodziców.

UWAGA:

Jeśli małżonek nie żyje, albo jest traktowany tak jak by nie żył to rodzice dziedziczą spadek w częściach równych!

Co jeśli nie ma dzieci, małżonka i jednego z rodziców?
Na to pytanie odpowiemy w następnym podrozdziale, ponieważ do dziedziczenia dochodzi wtedy kolejna grupa spadkobierców – jeden rodzic i rodzeństwo spadkodawcy.

Trzecia grupa spadkobierców

Mogłoby się wydawać, że skoro nie ma małżonka, dzieci i jednego z rodziców to drugi z rodziców dziedziczy cały spadek. Tak jednak nie jest, albowiem zgodnie z prawem w tym przypadku udział, który by przypadał nieżyjącemu rodzicowi otrzymuje rodzeństwo spadkodawcy w częściach równych.

Przykład:

Po śmieci Stefana z rodziny Kowalskich pozostał jego brat, siostra, ojciec i żona Anna. Matka Stefana zginęła kilka lat wcześniej w wypadku samochodowym. Stefan nie pozostawił testamentu, w związku z czym do spadku dochodzą wyżej wymienione osoby. 

Zgodnie z prawem żona dostaje połowę spadku (1/2 spadku), a ojciec ćwierć spadku (1/4). Pozostałą część – 1/4 spadku, która by przypadła matce Stefana – dzieli się na rodzeństwo po połowie. Brat i siostra dostają więc po 1/8 spadku.

UWAGA:

W przypadku rodzeństwa nie ma znaczenia, czy mają oni dwójkę tych samych rodziców czy tylko np. wspólnego ojca, a inną matką. Prawo traktuje tak samo rodzeństwo zwykłe jak i rodzeństwo przyrodnie. Ponadto, jeśli któreś z rodzeństwa nie żyje to wtedy do spadku dochodzą jego dzieci. Sytuacja wygląda w takim przypadku następująco:

Jakie ma uprawnienia małżonek poza tym, że zawsze może żądać połowy majątku wspólnego?Małżonek dziedziczący razem z rodzicami i rodzeństwem spadkodawcy może żądać ponad swoją połowę spadku wydania przedmiotów urządzenia domowego, z których korzystał razem ze spadkodawcą za jego życia lub wyłącznie sam. Małżonek nie może jednak żądać wydania żadnych przedmiotów ponad swoją połowę spadku jeśli:

• przed śmiercią małżonkowie nie utrzymywali ze sobą kontaktów, nie mieszkali razem lub żyli w separacji faktycznej (nie orzeczonej przez sąd),
• małżonek dziedziczy na podstawie testamentu,
• małżonek dziedziczy na podstawie ustawy razem z dziećmi, wnukami, prawnukami mieszkającymi ze spadkodawcą w momencie jego śmierci,
• małżonek  został  uznany  za  niegodnego  dziedziczenia,  odrzucił  spadek  lub  został wyłączony od dziedziczenia.

Jeśli spadkodawca nie miał dzieci, rodzeństwa, a rodzice nie żyli to cały spadek przypada małżonkowi.

Czwarta grupa spadkobierców

Jeśli spadkodawca nie miał małżonka, dzieci, rodzeństwa, a rodzice nie żyli to spadek przypada w częściach równych jego dziadkom. Jeśli natomiast któryś z dziadków nie żyje to jego część przypada dzieciom dziadków innym niż rodzice spadkodawcy.

Przykład:
Gdyby Stefan nie był żonaty, nie miał dzieci ani rodzeństwa, a jego rodzice zginęliby w wypadku samochodowym, jedynymi spadkobiercami byliby: dziadek od strony matki, babcia od strony matki i dziadek od strony ojca. Babcia od strony ojca zmarła przed Stefanem.
Dziadek od strony matki, babcia od strony matki i dziadek od strony ojca dostaliby w spadku po 1/4 majątku Stefana. Natomiast część przypadająca babci od strony ojca, która już nie żyje przypadłaby do podziału jej synom (czyli wujkom Stefana). Podział by wyglądał następująco:

Jeśli babcia od strony ojca nie miałaby żadnych dzieci to jej część (1/4) przypada pozostałym dziadkom.

Jeśli nie ma dziadków, rodziców, dzieci, rodzeństwa ani małżonka, którzy mogliby dziedziczyć to spadek przypada pasierbom, czyli dzieciom dla których spadkodawca/spadkodawczyni byli ojczymem albo macochą.

Przyk

ł

ad:

Gdyby Ste

f

an nie by

ł

ż

onaty, nie mia

ł

dzieci ani rodze

ń

stwa, a jego rodzice zgin

ę

liby

w wypadku samochodowym, jedynymi spadkobiercami byliby: dziadek od strony matki,

babcia od strony matki i dziadek od strony ojca. Babcia od strony ojca zmar

ł

a przed

Ste

f

anem.

Dziadek od strony matki, babcia od strony matki i dziadek od strony ojca dostaliby

w spadku po 1/4 maj

ą

tku Ste

f

ana. Natomiast cz

ęść

przypadaj

ą

ca babci od strony ojca, która

ju

ż

nie

ż

yje przypad

ł

aby do podzia

ł

u jej synom (czyli wujkom Ste

f

ana). Podzia

ł

by wygl

ą

da

ł

nast

ę

puj

ą

co:

Piąta grupa spadkobierców

Jeśli brak jakichkolwiek osób, które mogłyby dziedziczyć zgodnie z zasadami, które zostały wymienione powyżej, spadek przypada gminie, w której spadkodawca ostatnio zamieszkiwał przed swoją śmiercią. Jeżeli miejsca zamieszkania nie da się ustalić, albo miejsce to znajdowało się za granicą cały spadek przypada Skarbowi Państwa.

Sytuacja dzieci adoptowanych

Zanim opiszemy sytuację w jakiej znajdują się dzieci adoptowane przy dziedziczeniu z ustawy, musimy wyjaśnić czym jest adopcja i jakie mamy rodzaje adopcji. 

Przez adopcję rozumiemy uznanie biologicznie obcego dziecka jako własne. Zarówno nowi rodzice, jak i nowe dziecko nabywają takie prawa jak w naturalnej rodzinie. Zgodnie z prawem, adoptować można jedynie osobę małoletnią czyli taką, która nie ukończyła 18 lat i nie zawarła związku małżeńskiego. Jeśli dziecko ma więcej niż 13 lat do adopcji wymagana jest zgoda sądu rodzinnego. 

 Możemy wyróżnić dwa rodzaje adopcji:

1) pełną – w przypadku której adoptowane dziecko nabywa identyczne prawa, tak jakby było urodzone w rodzinie, która je adoptuje. Jednocześnie zanikają wszystkie powiązania między dzieckiem a jego prawdziwymi (biologicznymi) rodzicami – od momentu adoptowania dziecko traci jakiekolwiek powiązania z matką i ojcem, którzy je spłodzili, a nowi krewni dziecka traktowani są tak jakby byli jego naturalnymi krewnymi. Krótko mówiąc, dziecko adoptowane w pełni jest traktowane identycznie i ma takie same prawa jakby było naturalnym dzieckiem nowej rodziny.

2) niepełną – która różni się od adopcji pełnej tym, że nowi krewni dziecka nie są traktowani tak jakby byli jego naturalnymi krewnymi. Poza tym wszystko wygląda tak samo jak w przypadku adopcji pełnej.